{"id":7741,"date":"2026-08-01T13:48:40","date_gmt":"2026-08-01T13:48:40","guid":{"rendered":"https:\/\/tandaomedia.co.ke\/?p=7741"},"modified":"2026-08-01T13:49:21","modified_gmt":"2026-08-01T13:49:21","slug":"tmg-128","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tandaomedia.co.ke\/index.php\/2026\/08\/01\/tmg-128\/","title":{"rendered":"Amani dhidi ya uwajibikaji: Changamoto ya maadili inayokabili uandishi wa habari wa uchaguzi Kenya"},"content":{"rendered":"\n

BY MARK MABUSI<\/mark><\/strong> <\/p>\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n

Kuanzia mafunzo yaliyotokana na ghasia za baada ya Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2007 hadi vita vya sasa dhidi ya taarifa za upotoshaji kwenye majukwaa ya kidijitali, taaluma ya uandishi wa habari nchini Kenya imepitia mabadiliko makubwa. Uchunguzi huu unachambua namna uripoti wa uchaguzi ulivyobadilika, kuibuka kwa dhana ya uandishi wa habari wa kujenga amani, mjadala kuhusu uhuru wa uhariri na changamoto za kimaadili zinazoendelea kuathiri nafasi ya vyombo vya habari katika kulinda demokrasia.Kila uchaguzi hujaribu zaidi ya vyama vya siasa, wagombea na taasisi za uchaguzi.<\/p>\n\n\n\n

Pia hujaribu vyombo vya habari, ambavyo vina wajibu wa kuwapa wananchi taarifa sahihi, zenye usawa na zilizothibitishwa kabla ya kufanya maamuzi katika sanduku la kura. Kipindi cha uchaguzi huwalazimu wanahabari kufanya kazi chini ya shinikizo kubwa huku wakikabiliana na ushawishi wa kisiasa, maslahi ya kibiashara, muda mfupi wa kuripoti na kasi ya kusambaa kwa taarifa za upotoshaji. Changamoto si kuripoti matukio pekee, bali kufanya hivyo kwa kuzingatia maadili na kulinda imani ya umma.<\/p>\n\n\n\n

Historia ya uchaguzi nchini Kenya imeonyesha kuwa uandishi wa habari unaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwafahamisha wapiga kura, kufichua maovu na kuwawajibisha viongozi.Hata hivyo, uripoti wa uchaguzi umeendelea kuibua maswali kuhusu upendeleo, usawa, uhuru wa uhariri na namna vyombo vya habari vinavyoweza kuathiri mtazamo wa wananchi.Kadri Kenya inavyoelekea uchaguzi mwingine, maswali haya yanaendelea kuwa muhimu zaidi.Mjadala kuhusu maadili ya uripoti wa uchaguzi hauwezi kutenganishwa na matukio ya Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2007. Matokeo ya urais yaliyopingwa yaliisukuma nchi katika mojawapo ya nyakati zake ngumu zaidi, ambapo zaidi ya watu 1,000 walipoteza maisha na mamia ya maelfu walilazimika kuyahama makazi yao.<\/p>\n\n\n\n

Baada ya ghasia hizo, macho yalielekezwa kwa taasisi mbalimbali, zikiwemo vyombo vya habari, huku kukiwa na maswali iwapo baadhi ya matangazo yalichangia kuongeza mvutano.Uchunguzi na tathmini mbalimbali zilizofanyika baadaye zilibaini kuwa sababu za ghasia hizo zilikuwa pana zaidi, zikihusisha ushindani wa kisiasa, migawanyiko ya kihistoria, tofauti za kikabila na udhaifu wa taasisi. Ingawa baadhi ya vituo vya redio vya lugha za wenyeji na mawasiliano ya kisiasa vilikosolewa kwa kuchangia mazingira ya mvutano, wataalamu na wanahabari wengi walionya dhidi ya kuilaumu sekta ya habari pekee kwa yaliyotokea.Mwandishi huru wa Kenya, Nanjala Nyabola, anaamini kuwa ghasia za baada ya uchaguzi haziwezi kuelezewa kwa kuilaumu sekta ya habari pekee. Anasema ingawa vyombo vya habari vilikuwa sehemu ya mazingira ya mawasiliano wakati huo, chanzo cha mgogoro kilikuwa katika mizizi ya kisiasa na kihistoria iliyokuwepo kwa muda mrefu.<\/p>\n\n\n\n

Kwa mtazamo wake, kuhitimisha kuwa vyombo vya habari ndivyo vilisababisha janga hilo ni kurahisisha tatizo lililokuwa na sababu nyingi zaidi.Nyabola anasema matukio ya mwaka 2007 yalibadilisha kabisa namna vyumba vya habari vilivyojiandaa kuelekea Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2013. Anaeleza kuwa wahariri na wanahabari wengi walikumbatia uripoti unaozingatia migogoro na kile kilichokuja kujulikana kama uandishi wa habari wa kujenga amani. Lengo lilikuwa kuhakikisha makosa yaliyodhaniwa kuchangia ongezeko la mvutano hayajirudii huku taifa likihimizwa kudumisha utulivu.Kwa mujibu wa Nyabola, nia ya kutumia uandishi wa habari wa kujenga amani ilikuwa ya msingi, lakini pia ilizua mjadala mpya ndani ya taaluma hiyo.<\/p>\n\n\n\n

Anaamini kuwa katika baadhi ya matukio, wanahabari walikuwa waangalifu kupita kiasi kiasi kwamba maswali muhimu kuhusu utawala, uwajibikaji na uongozi hayakupewa uzito uliostahili. Kwa maoni yake, changamoto ni namna ya kuhimiza amani bila kupunguza jukumu la uandishi wa habari la kuwawajibisha wenye mamlaka.Mabadiliko hayo ya kiuhariri yalionekana wazi katika vyumba vingi vya habari wakati wa uchaguzi wa mwaka 2013. Habari zilianza kuchunguzwa kwa umakini zaidi kabla ya kuchapishwa au kurushwa hewani, viwango vya uthibitishaji wa taarifa vikaimarishwa na matumizi ya lugha inayoweza kuchochea migogoro yakapunguzwa. Mashirika mengi ya habari yaliwekeza katika mafunzo ya uripoti wa uchaguzi na kuwahimiza wanahabari kuepuka uvumi, lugha za uchochezi na taarifa ambazo hazijathibitishwa.Aliyekuwa Mhariri Mkuu wa KTN News, Joe Ageyo, anasema hali iliyokuwepo katika vyumba vya habari mwaka 2013 iliathiriwa sana na kumbukumbu za machungu ya ghasia za mwaka 2007.<\/p>\n\n\n\n

Anakumbuka kuwa wanahabari walikuwa wamejizatiti kuripoti kwa uwajibikaji huku wakiepuka maudhui yoyote yaliyoweza kuongeza mvutano wa kisiasa. Kwa mujibu wake, wahariri wengi walichukua mkondo wa tahadhari zaidi katika maamuzi yao ya kiuhariri kipindi chote cha uchaguzi.Ageyo anaeleza kuwa baadaye baadhi ya vyombo vya habari vilikosolewa kwa kuwa waangalifu kupita kiasi. Anasema wachambuzi wengine waliamini kuwa msisitizo mkubwa wa uandishi wa habari wa kujenga amani ulipunguza utayari wa baadhi ya vyombo vya habari kuwauliza viongozi maswali magumu na kuwawajibisha ipasavyo.<\/p>\n\n\n\n

Hata hivyo, anasisitiza kuwa lengo kuu wakati huo lilikuwa kuzuia taifa kurejea katika hali ya ghasia huku wananchi wakiendelea kupata taarifa za kuaminika.Mjadala kuhusu uandishi wa habari wa kujenga amani umeendelea kuwa miongoni mwa mijadala mikubwa katika sekta ya habari nchini Kenya. Wanaouunga mkono wanasema ulisaidia kupunguza mvutano katika chaguzi zilizofuata, huku wakosoaji wakisisitiza kuwa uandishi wa habari haupaswi kuacha jukumu lake la kuwawajibisha viongozi kwa kisingizio cha kulinda utulivu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Historia ya uchaguzi nchini Kenya imeonyesha kuwa uandishi wa habari unaweza kuimarisha demokrasia kwa kuwafahamisha wapiga kura, kufichua maovu na kuwawajibisha viongozi. <\/sub><\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Swali linaloendelea kujitokeza ni kama amani na uandishi makini wa uchunguzi vinaweza kwenda pamoja bila moja kudhoofisha jingine.Kadri mazingira ya kisiasa nchini Kenya yalivyoendelea kubadilika, ndivyo pia majukumu ya kimaadili yanayowakabili wanahabari yalivyozidi kuwa magumu. Kampeni za uchaguzi hazikubaki tena kwenye mikutano ya hadhara pekee bali zilihamia kwenye studio za televisheni, majukwaa ya mtandaoni na mitandao ya kijamii, ambako taarifa na pia taarifa za upotoshaji zinaweza kusambaa kwa dakika chache. Hali hiyo ilizilazimu newsroom kushindana si tu na vyombo vingine vya habari, bali pia na mamilioni ya watumiaji wa mitandao wanaochapisha taarifa ambazo mara nyingi hazijathibitishwa.<\/p>\n\n\n\n

Kwa mwanahabari anayefuatilia kampeni, usahihi wa taarifa ukawa muhimu sawa na kasi ya kuziripoti. Kila kauli ya mwanasiasa ilihitaji kuthibitishwa, kila tuhuma ilihitaji kuwekwa katika muktadha wake na kila taarifa mpya ilipaswa kuchunguzwa kwa makini kabla ya kuchapishwa au kurushwa hewani. Mbio za kuwa wa kwanza kutoa habari zilianza kushindana moja kwa moja na wajibu wa kuhakikisha habari hizo ni sahihi.Mwandishi na mwanahabari wa Radio Maisha, Dancan Waswa, anasema uripoti wa uchaguzi umekuwa mbio dhidi ya muda. Anaeleza kuwa kauli za kisiasa husambaa kwa kasi huku wananchi wakitarajia taarifa za papo kwa papo kupitia majukwaa mbalimbali. Kwa mtazamo wake, uandishi wa habari wa kimaadili haupaswi kutanguliza kasi pekee, bali unapaswa kuzingatia uthibitishaji wa taarifa, usawa na muktadha kabla ya kuchapisha habari.<\/p>\n\n\n\n

Waswa anasema mara nyingi wanahabari hujikuta wakisawazisha haki ya umma kupata taarifa dhidi ya shinikizo la kisiasa, taarifa za upotoshaji na wajibu wa kuepuka kuchochea mazingira ambayo tayari yana mvutano wa kisiasa. Kwa maoni yake, swali kubwa kwa kila chumba cha habari ni kama usahihi wa taarifa unaweza kuhimili shinikizo kubwa linaloambatana na uripoti wa uchaguzi.Maoni yake yanaakisi changamoto pana inayokabili taaluma ya habari katika enzi ya ushindani mkubwa wa vyombo vya habari. Mara nyingi mbio za kuwa wa kwanza kuripoti zinaweza kufunika wajibu muhimu zaidi wa kuhakikisha kila habari ni sahihi, imezingatia pande zote na imejengwa juu ya ushahidi uliothibitishwa. Kadri kampeni zinavyozidi kupamba moto, maamuzi hayo ya kimaadili yanakuwa na uzito mkubwa kwa sababu yanaathiri moja kwa moja imani ya wananchi kwa vyombo vya habari na mchakato mzima wa uchaguzi.Mageuzi ya televisheni nayo yameongeza sura mpya katika uripoti wa uchaguzi.<\/p>\n\n\n\n

Matangazo ya moja kwa moja, midahalo ya urais, habari za dharura na matumizi ya majukwaa ya kidijitali yamebadilisha namna Wakenya wanavyopata taarifa za kisiasa. Televisheni imeendelea kuwa mojawapo ya vyanzo vyenye ushawishi mkubwa wa taarifa wakati wa uchaguzi, huku kila kichwa cha habari, mahojiano ya moja kwa moja na matangazo maalumu yakichangia namna wananchi wanavyoelewa matukio ya kisiasa.Mwandishi wa TV47 Digital, Meshack Mwaluse, anasema wanahabari wa televisheni wana wajibu wa kipekee kutokana na ukubwa wa hadhira wanayoifikia. Anaeleza kuwa pamoja na watangazaji kutakiwa kubaki bila upendeleo, pia wana jukumu la kuwauliza viongozi maswali magumu, kupinga madai yasiyo sahihi na kuhakikisha sauti za pande zote zinazoshindana zinapata nafasi ya kusikika. Kwa mujibu wake, changamoto kubwa ni kuuelimisha umma bila kuonekana kana kwamba wanawaelekeza wapiga kura kufanya maamuzi fulani.Mwaluse anaongeza kuwa mpaka kati ya kuwafahamisha wananchi na kuathiri mtazamo wao unaweza kuwa mwembamba wakati wa kampeni zenye ushindani mkali.<\/p>\n\n\n\n

Maamuzi kuhusu ni mikutano ipi ya kisiasa itarusha moja kwa moja, mahojiano yapi yatapewa nafasi kubwa na namna habari zinavyowasilishwa mara nyingi huvutia mjadala kutoka kwa umma. Ndiyo maana, anasema, maamuzi yote ya kiuhariri yanapaswa kuongozwa na haki, usawa na maslahi ya wananchi badala ya mapendeleo ya kisiasa.Masuala ya uhuru wa uhariri hayaishii kwa watangazaji wa televisheni pekee bali yanaanzia ndani ya vyumba vya habari. Kila taarifa inayoongoza taarifa ya habari ni matokeo ya maamuzi mengi ya kiuhariri yanayofanyika kabla ya mtazamaji kuona matangazo hayo. Wahariri huamua habari ipi itapewa uzito, tukio lipi litaongoza bulletin na sauti zipi zitapewa nafasi kubwa katika mjadala wa kisiasa.Aliyekuwa Mwandishi Mkuu wa gazeti la The Standard, Robert Wanyonyi, anasema hadhira mara nyingi haioni mijadala ya ndani inayofanyika kabla ya habari kurushwa hewani au kuchapishwa. Kwa mujibu wake, wahariri hubeba jukumu kubwa kwa sababu maamuzi yao yanaweza kujenga imani ya wananchi au kuibua maswali kuhusu usawa na uhuru wa chombo cha habari. Anaamini kuwa maadili ya uandishi wa habari hayajaribiwi tu uwanjani ambako taarifa hukusanywa, bali pia ndani ya vyumba vya habari ambako maamuzi ya mwisho hufanywa.<\/p>\n\n\n\n

Wanyonyi anaeleza kuwa sifa ya uhuru wa uhariri iliyojengwa na baadhi ya vyombo vikuu vya habari nchini imeendelea kuwa nguzo muhimu ya demokrasia. Anasema uhuru huo huwapa wanahabari uwezo wa kuwahoji viongozi bila hofu wala upendeleo. Hata hivyo, anakiri kuwa kulinda uhuru huo kunakuwa vigumu zaidi wakati wa uchaguzi, ambapo shinikizo la kisiasa na maslahi ya kibiashara huongezeka kwa kiwango kikubwa.Ilipofika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2017, sekta ya habari nchini Kenya ilikabiliwa na mtihani mwingine mkubwa wa kimaadili. Uchaguzi wa urais, uamuzi wa kihistoria wa Mahakama ya Juu kubatilisha matokeo ya urais, uchaguzi wa marudio na maandamano yaliyofuatia yaliweka mzigo mkubwa kwa vyumba vya habari. Wanahabari walitakiwa kutoa taarifa za mara kwa mara huku wakidumisha usahihi, usawa na tahadhari katika mazingira yaliyokuwa na mvutano mkubwa wa kisiasa.<\/p>\n\n\n\n

Tofauti na mwaka 2007, mjadala wa mwaka 2017 haukulenga tena tuhuma za uchochezi kupitia vyombo vya habari, bali ulihusu uwezo wa wanahabari kuripoti mazingira ya kisiasa yaliyokuwa yakibadilika kwa kasi kwa kuzingatia maadili ya taaluma. Wanahabari walilazimika kueleza kwa umma masuala tata ya kisheria, kuthibitisha madai yanayokinzana ya wanasiasa na kuripoti maandamano bila kutumia lugha ya kusisimua au kuongeza taharuki. Uchaguzi huo ulionyesha kuwa uandishi wa habari wa kimaadili unahitaji kasi, nidhamu na umakini kwa wakati mmoja.Miaka mitano baadaye, Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2022 uliibua changamoto mpya kabisa. Kampeni hazikutegemea tena televisheni, redio na magazeti pekee. Mitandao ya kijamii ilikuwa imekuwa chanzo kikuu cha taarifa za kisiasa huku washawishi wa mitandaoni, timu za kampeni za kidijitali na mitandao ya kusambaza taarifa za upotoshaji vikichukua nafasi kubwa katika mjadala wa kisiasa.Vyombo vikuu vya habari vilijibu kwa kuimarisha uthibitishaji wa taarifa, kuongeza ukaguzi wa ukweli na kuwekeza zaidi katika uripoti unaotegemea ushahidi.<\/p>\n\n\n\n

Hata hivyo, kasi ambayo taarifa za uongo zilikuwa zinasambaa mtandaoni ilimaanisha kuwa mara nyingi wanahabari walikuwa wakikanusha uvumi ambao tayari ulikuwa umefikia mamilioni ya watu. Vita vya kulinda ukweli vilikuwa vimehamia rasmi katika ulimwengu wa kidijitali.Kuibuka kwa matumizi ya akili mnemba, video zilizohaririwa kwa njia ya udanganyifu na kampeni za propaganda kupitia mitandao ya kijamii kumeongeza changamoto mpya katika uripoti wa uchaguzi. Leo, mwanahabari halazimiki kuthibitisha kauli za viongozi pekee, bali pia picha, video na maudhui ya mtandaoni yanayoweza kupotosha mamilioni ya watu ndani ya muda mfupi. Hivyo basi, maadili ya uandishi wa habari yanahitaji ujuzi mpya, mifumo madhubuti ya uthibitishaji na umakini wa hali ya juu.Pamoja na maendeleo hayo, maoni ya wananchi bado yanagawanyika. Baadhi ya vijana waliohojiwa katika uchunguzi huu walisema wanaamini kuwa baadhi ya vyombo vya habari huwapa nafasi kubwa zaidi baadhi ya wanasiasa kupitia muda wa matangazo na uzito wa habari kuliko wengine.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\n\n\n

Tandao Media<\/a><\/h1>\n\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n