BY GELAS SITUMA

Zaidi ya miaka kumi na tano tangu ilipopitishwa, Katiba ya Kenya ya mwaka 2010 inaendelea kuwa moja ya mafanikio makubwa zaidi katika historia ya kisiasa na kisheria ya nchi. Katiba hii ilianzisha mageuzi makubwa yaliyobadilisha mfumo wa utawala, kuimarisha taasisi za kidemokrasia, kulinda haki za msingi za wananchi na kukuza uwajibikaji.

Mbali na kubadilisha namna nchi inavyoongozwa, Katiba pia imeleta mabadiliko makubwa katika uandishi wa habari za kisiasa kwa kupanua nafasi ya vyombo vya habari katika kukuza uwazi na kuwafahamisha wananchi.Kabla ya kupitishwa kwa Katiba ya mwaka 2010, mfumo wa utawala nchini ulikuwa umejikita zaidi katika serikali kuu, huku mamlaka mengi yakikusanywa katika ngazi ya kitaifa. Uandishi wa habari za kisiasa ulilenga zaidi viongozi wa kitaifa na taasisi za serikali kuu. Hata hivyo, Katiba mpya ilianzisha mfumo mpya wa utawala uliogawa mamlaka, kuimarisha taasisi za umma na kuongeza ushiriki wa wananchi katika maamuzi ya serikali. Akizungumza katika mahojiano mjini Bungoma, mwanasheria wa masuala ya Katiba Kevin Peter Shikhu alisema Katiba ya mwaka 2010 ilianzisha mageuzi matano makuu ambayo yanaendelea kuongoza mfumo wa utawala nchini.

Mageuzi hayo ni ugatuzi, Mswada wa Haki, uhuru wa Mahakama, mageuzi ya uchaguzi na kuanzishwa kwa Tume Huru za Kikatiba. Kwa mujibu wa Shikhu, mageuzi hayo yalilenga kuimarisha utawala bora, kulinda haki za wananchi, kuboresha utoaji wa huduma na kuhakikisha taasisi za umma zinawajibika kwa wananchi. Alisema Katiba imeunda mfumo imara wa kisheria unaowezesha uwajibikaji na usimamizi bora wa serikali. Moja ya mageuzi muhimu zaidi ni ugatuzi, uliounda serikali 47 za kaunti. Mfumo huu ulihamisha baadhi ya mamlaka, rasilimali na maamuzi kutoka serikali ya kitaifa hadi serikali za kaunti ili huduma ziwafikie wananchi kwa urahisi zaidi.

Sekta kama afya, kilimo, biashara na maendeleo ya miundombinu sasa zinasimamiwa kwa kiwango kikubwa na serikali za kaunti. Ugatuzi pia umebadilisha uandishi wa habari za kisiasa. Waandishi wa habari sasa hawaripoti siasa za kitaifa pekee bali pia wanafuatilia shughuli za magavana, mabunge ya kaunti, bajeti za kaunti, miradi ya maendeleo na mikutano ya ushiriki wa wananchi. Hali hii imeongeza upeo wa habari za kisiasa nchini. Katiba pia iliimarisha Mswada wa Haki, ambao unalinda uhuru wa kujieleza, uhuru wa vyombo vya habari na haki ya kupata taarifa. Haki hizi zimewawezesha waandishi wa habari kufanya uchunguzi wa kina kuhusu masuala yanayohusu maslahi ya umma bila hofu, huku wakizingatia maadili ya taaluma yao.

Kwa mujibu wa Shikhu, haki ya kupata taarifa imeimarisha uandishi wa habari za uchunguzi kwa kuwa imewapa wanahabari uwezo wa kufuatilia masuala kama ufisadi, matumizi mabaya ya fedha za umma, utoaji wa huduma na ukiukaji wa haki za wananchi. Mageuzi mengine muhimu ni kuimarishwa kwa uhuru wa Mahakama. Katiba ilihakikisha Mahakama zinafanya kazi bila kuingiliwa kisiasa na zina mamlaka ya kutafsiri Katiba na kutatua migogoro ya kikatiba kwa haki. Kutokana na hali hiyo, waandishi wa habari za kisiasa sasa hufuatilia kwa karibu maamuzi ya Mahakama kuhusu uchaguzi, kesi za viongozi, ufisadi na migogoro ya kikatiba.

Habari hizi huwasaidia wananchi kuelewa athari za maamuzi hayo katika utawala wa nchi. Katiba pia ilileta mageuzi ya uchaguzi yaliyolenga kuhakikisha uchaguzi unakuwa huru, wa haki na wa kuaminika. Mageuzi haya yaliimarisha mfumo wa usimamizi wa uchaguzi pamoja na taratibu za kutatua migogoro ya uchaguzi kupitia Mahakama. Kwa sasa waandishi wa habari huripoti hatua zote za uchaguzi kuanzia usajili wa wapiga kura, uteuzi wa wagombea, kampeni, upigaji kura, kuhesabu kura hadi kesi za uchaguzi. Hii imeongeza uelewa wa wananchi kuhusu mchakato mzima wa uchaguzi. Katiba pia ilianzisha Tume Huru za Kikatiba ambazo zina jukumu la kulinda haki za binadamu, kuimarisha uwajibikaji na kusimamia utendaji wa taasisi za umma.

Tume hizi zimekuwa chanzo muhimu cha taarifa kwa wanahabari wanaoripoti kuhusu utawala, maadili na mapambano dhidi ya ufisadi. Mwanasiasa Dennis Tumwa alisema Katiba imebadilisha mfumo wa uongozi kwa kugawa mamlaka kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti. Alisema ugatuzi umeongeza ushiriki wa wananchi katika maamuzi na kuboresha utoaji wa huduma. Tumwa aliongeza kuwa kutokana na vyombo vya habari kufuatilia kwa karibu shughuli za serikali za kaunti, viongozi wengi wamelazimika kuwa wazi zaidi katika matumizi ya rasilimali za umma na kuwajibika kwa wananchi.

Mtaalamu wa vyombo vya habari Gabriel Wafula alisema uandishi wa habari za kisiasa umebadilika kwa kiasi kikubwa tangu kupitishwa kwa Katiba ya mwaka 2010. Alisema waandishi wa habari sasa wanaangazia zaidi masuala ya utawala bora, utekelezaji wa sera, maendeleo na uwajibikaji badala ya kuripoti matukio ya kisiasa pekee. Hata hivyo, Wafula alisema wanahabari bado wanakabiliwa na changamoto kama shinikizo za kisiasa, upotoshaji wa taarifa, unyanyasaji mtandaoni, ukosefu wa taarifa muhimu na vitisho wanaporipoti masuala nyeti ya kisiasa. Mkazi wa Bungoma Benjamin Wafula alisema ugatuzi umechangia maendeleo ya maeneo mengi kwa kuboresha utoaji wa huduma na kuongeza fursa za ukuaji wa uchumi katika kaunti.

Naye Syphrose Nafula alisema Katiba imewawezesha wananchi kufahamu haki zao na kushiriki kikamilifu katika masuala ya utawala kupitia mikutano ya ushiriki wa wananchi na vyombo vya habari. Ripoti za Baraza la Habari Kenya (Media Council of Kenya) na Tume ya Kitaifa ya Haki za Kibinadamu Kenya (KNCHR) zinaendelea kusisitiza umuhimu wa kulinda uhuru wa vyombo vya habari na haki ya kupata taarifa kama nguzo muhimu za demokrasia na utawala bora. Licha ya mafanikio hayo, wataalamu wanasema bado kuna changamoto zinazokabili uandishi wa habari za kisiasa, ikiwemo upotoshaji wa taarifa, shinikizo za kisiasa, vitisho dhidi ya wanahabari na changamoto za kupata baadhi ya taarifa za umma. Hata hivyo, Katiba imeweka msingi imara unaowezesha uandishi wa habari unaowajibika, unaokuza uwazi na unaohamasisha ushiriki wa wananchi katika masuala ya utawala.

Kadri Kenya inavyoendelea kuimarisha taasisi zake za kidemokrasia na kujiandaa kwa uchaguzi wa siku zijazo, vyombo vya habari vitaendelea kuwa nguzo muhimu katika kuwafahamisha wananchi, kufuatilia utendaji wa viongozi na kuimarisha uwajibikaji. Zaidi ya miaka kumi na tano baada ya kupitishwa kwake, Katiba ya Kenya ya mwaka 2010 bado ndiyo msingi wa demokrasia na utawala bora nchini. Kupitia ugatuzi, Mswada wa Haki, uhuru wa Mahakama, mageuzi ya uchaguzi na kuanzishwa kwa Tume Huru za Kikatiba, Katiba imebadilisha uandishi wa habari za kisiasa kwa kuimarisha uhuru wa vyombo vya habari, kuongeza uwajibikaji wa taasisi za umma na kuwapa wananchi nafasi kubwa zaidi ya kushiriki katika maendeleo ya taifa.