BY ALLAN BRADLEY

Vyama vya siasa nchini Kenya vinashikilia nafasi yenye nguvu katika muundo wa demokrasia ya taifa. Kila kipindi cha uchaguzi, vyama hivi huwa njia kuu ambazo wananchi hutumia kuchagua viongozi, kujadili sera za umma, na kuamua mwelekeo wa serikali. Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2022 ulionyesha tena kwamba vyama vya siasa si mashine za uchaguzi pekee; ni taasisi zinazoweza kuimarisha demokrasia au kuidhoofisha.

Katiba ya Kenya ya mwaka 2010, hasa Ibara ya 91, inaweka matarajio ya wazi kwa vyama vya siasa.Vinatakiwa kuzingatia misingi ya kidemokrasia, kuendeleza umoja wa kitaifa, kuheshimu haki za binadamu, na kuendesha utawala wenye uwajibikaji. Misingi hii ya kikatiba inaweka vyama vya siasa katikati ya mradi wa kidemokrasia wa Kenya.

Katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2022, vyama vya siasa vilitawala maisha ya umma. Kuanzia kampeni za usajili wa wapiga kura, mikutano ya kisiasa, uzinduzi wa manifesto, hadi mazungumzo ya miungano, vyama vilikuwa na ushawishi katika karibu kila nyanja ya mchakato wa uchaguzi. Muungano wa Kenya Kwanza na Azimio la Umoja–One Kenya Coalition uliibuka kama nguvu kuu mbili za kisiasa zilizoshindania mamlaka.Wachambuzi wa siasa wanaeleza kuwa uchaguzi huo uliwakilisha maendeleo pamoja na mwendelezo wa changamoto za zamani.

Kwa upande mmoja, vyama vilihamasisha mamilioni ya wananchi na kushiriki katika uchaguzi uliokuwa wa amani kwa kiasi kikubwa. Kwa upande mwingine, matatizo sugu kama mifumo ya upigaji kura wa kikabila, migogoro ya uteuzi wa wagombea, siasa za fedha, na kuhama kwa viongozi baada ya uchaguzi yaliendelea kuibua wasiwasi kuhusu uimarikaji wa demokrasia.“Vyama vya siasa ni injini za demokrasia, lakini injini zisizo na uwajibikaji zinaweza kuielekeza nchi katika mwelekeo usiofaa.”David Nyongesa.Mojawapo ya mchango mkubwa wa vyama vya siasa ulikuwa kuhamasisha wapiga kura.

Vyama vilifanya kampeni kubwa katika kaunti mbalimbali, vikihimiza wananchi kujiandikisha na kupiga kura. Mikutano ya hadhara, mahojiano ya vyombo vya habari, kampeni za mitandaoni, na mikutano ya kijamii iliongeza kwa kiasi kikubwa ufahamu wa kisiasa.Hali ya ushindani mkali katika uchaguzi iliongeza hamasa ya wananchi kushiriki katika siasa. Wapiga kura walipewa mapendekezo tofauti ya sera kuhusu uchumi, kilimo, huduma za afya, elimu, na ajira kwa vijana. Ushindani huu wa mawazo ni msingi muhimu wa siasa za kidemokrasia kwa sababu huwapa wananchi uwezo wa kufanya maamuzi kwa uelewa.Kwa mujibu wa waangalizi wa uchaguzi, idadi ya waliojitokeza kupiga kura ilibaki katika kiwango cha kuridhisha licha ya changamoto za kiutawala na kisiasa. Uwezo wa vyama vya siasa kudumisha ushiriki wa wananchi ulikuwa mafanikio muhimu ya kidemokrasia.

Vyama vya siasa pia vilikuwa na jukumu muhimu katika kuwakilisha maslahi mbalimbali ya jamii. Kenya ni taifa lenye utofauti mkubwa wa kijamii na kikanda, na vyama mara nyingi hutumika kama majukwaa ambayo jamii hutafuta uwakilishi serikalini.Uundaji wa miungano mikubwa uliwaleta pamoja vyama kutoka maeneo tofauti ya nchi, jamii mbalimbali za kikabila, na mitazamo tofauti ya kisiasa. Wafuasi wa miungano hiyo walidai kuwa siasa za muungano zilikuza ujumuishaji na kupunguza utawala wa chama kimoja.Wanawake, vijana, na watu wenye ulemavu pia waliwakilishwa kupitia michakato ya uteuzi wa vyama na nafasi maalum za uwakilishi. Ingawa uwakilishi bado haujafikia kiwango kinachotarajiwa, vyama vinaendelea kutoa njia rasmi kwa makundi ambayo huenda yangetengwa katika siasa rasmi.Uchaguzi wa mwaka 2022 ulionyesha pia umuhimu wa vyama vya siasa katika kuwezesha ushindani wa amani wa kutafuta mamlaka.

Baada ya matokeo ya urais kutangazwa, muungano ulioshindwa ulipeleka kesi katika Mahakama ya Juu badala ya kutumia njia zisizo za kikatiba.“Uchaguzi wa 2022 ulionyesha kuwa Kenya inaweza kutatua migogoro ya kisiasa kupitia taasisi badala ya vurugu.”Alex Wakasa.Mahakama ya Juu ilisikiliza maombi kutoka kwa wahusika wa kisiasa, ikapitia ushahidi, na kutoa uamuzi wa mwisho. Uamuzi huo ulikubaliwa na taasisi za serikali, jambo lililoruhusu mpito wa mamlaka kufanyika kwa mujibu wa Katiba.Waangalizi wengi waliona mchakato huo wa kisheria kuwa ishara ya kukomaa kwa demokrasia ikilinganishwa na vipindi vya awali vya vurugu za baada ya uchaguzi, hasa mgogoro wa 2007–2008.

Licha ya tofauti kubwa za kisiasa, vyama vingi vilifanya kazi ndani ya mipaka ya Katiba.Vyama pia vilikuwa na jukumu la kutambua, kuandaa, na kuteua viongozi kwa nafasi za urais, ubunge, mabunge ya kaunti, na serikali za kaunti. Kupitia michakato hiyo, wananchi walipewa wagombea kwa karibu kila nafasi ya uchaguzi nchini.“Mustakabali wa demokrasia ya Kenya unategemea vyama vya siasa vinavyowaunganisha wananchi badala ya kuwagawanya.”Hata hivyo, michakato hiyo hiyo ya uteuzi ilifichua udhaifu mkubwa wa kidemokrasia.

Katika kaunti kadhaa, wagombea walilalamikia kasoro za kiutaratibu, majina kutoweka, matokeo kubadilishwa, upendeleo, vurugu, na ukosefu wa mifumo madhubuti ya kushughulikia migogoro.Migogoro ya uteuzi ikawa moja ya mambo yaliyotikisa uchaguzi huo. Wagombea kutoka vyama vikuu, ikiwa ni pamoja na United Democratic Alliance (UDA) na Orange Democratic Movement (ODM), walipinga hadharani namna kura za mchujo zilivyoendeshwa.Wagombea wengi waliokasirishwa na matokeo ya uteuzi waliamua kugombea kama wagombea huru baada ya kushindwa katika kura za vyama. Idadi kubwa ya wagombea huru ilitafsiriwa kama ushahidi kwamba demokrasia ya ndani ya vyama bado ni dhaifu.Wakosoaji wanasema kwamba wanachama wanapokosa imani na michakato ya uteuzi, vyama hupoteza uhalali wake. Demokrasia ya ndani ndiyo msingi wa demokrasia ya kitaifa; chama kisichoweza kufanya uchaguzi wa haki ndani yake kinaweza kushindwa kuendeleza maadili ya kidemokrasia kitaifa.Siasa za kikabila ziliendelea kuwa changamoto kubwa.

Licha ya matakwa ya Katiba yanayosisitiza sura ya kitaifa, ushindani wa kisiasa uliendelea kuonekana kupitia misingi ya kikanda na kikabila.Mwelekeo wa upigaji kura katika kaunti nyingi uliakisi zaidi miungano ya kihistoria ya kikabila kuliko tofauti za kiitikadi. Kauli za kampeni mara nyingi zilisisitiza utambulisho wa kikabila, uaminifu wa kijamii, na malalamiko ya kihistoria.Mwelekeo huo hudhoofisha siasa zinazojikita katika hoja kwa sababu wananchi wanaweza kupiga kura kwa misingi ya ukabila badala ya utendaji wa sera. Wasomi wa siasa wanaonya kuwa mgawanyiko wa kikabila unaweza kudhoofisha mshikamano wa kitaifa na kupunguza uwajibikaji.Siasa za fedha pia zilijitokeza kwa nguvu katika uchaguzi wa mwaka 2022. Kampeni zilihitaji rasilimali nyingi za kifedha kwa ajili ya usafiri, matangazo, uhamasishaji, usalama, na uendeshaji wa shughuli za kisiasa.Ada kubwa za uteuzi zilizowekwa na baadhi ya vyama ziliongeza vikwazo kwa wagombea wengi.

Vijana, wanawake, na watu wasiokuwa na uwezo mkubwa wa kifedha walipata ugumu mkubwa kushindana kwa usawa.Madai ya kununua kura na kutoa vishawishi vya kifedha yaliripotiwa katika maeneo mbalimbali ya nchi. Ingawa hali hiyo si ya Kenya pekee, tabia hizo hudhoofisha usawa wa kidemokrasia kwa kuwapa wagombea wenye fedha nyingi ushawishi mkubwa zaidi.“Demokrasia huimarika pale vyama vya siasa vinaposhindana kwa sera, uadilifu, na huduma kwa wananchi.”Mashirika ya kiraia yaliendelea kutaka kuwepo kwa sheria kali zaidi za ufadhili wa kampeni na uwazi mkubwa katika matumizi ya fedha za kisiasa. Bila utekelezaji madhubuti, fedha zinaweza kuwa kigezo kikuu cha ushindani wa kisiasa.Kuhama kwa viongozi baada ya uchaguzi kulionyesha udhaifu mwingine wa taasisi za vyama. Baada ya uchaguzi, viongozi kadhaa waliochaguliwa walibadilisha msimamo wao wa kisiasa na kuhamia kambi pinzani ndani ya kipindi kifupi.Hatua hizo zilionyesha kuwa vyama vingi bado vinaendeshwa zaidi na watu binafsi kuliko misingi ya kiitikadi.

Wapiga kura waliowachagua viongozi chini ya chama fulani walijikuta viongozi hao wakiiunga mkono miungano tofauti baada ya uchaguzi.Kubadilika mara kwa mara kwa vyama hudhoofisha nidhamu ya chama na kupunguza imani ya wananchi katika ahadi za kisiasa. Uwajibikaji wa kidemokrasia huwa mgumu pale vyama vinapokosa utambulisho thabiti wa kisera.Uchaguzi wa mwaka 2022 hivyo uliwasilisha hali ya kinzani. Vyama vya siasa vilifanikiwa kuhamasisha wananchi, kushindana kwa nguvu, kuheshimu mifumo ya mahakama, na kuwezesha mpito wa mamlaka kwa amani. Hata hivyo, vyama hivyo hivyo vilihusishwa na uhamasishaji wa kikabila, uteuzi usioaminika, matumizi makubwa ya fedha, na kuyumba kwa uaminifu wa kisiasa.Wachambuzi wanahoji kwamba demokrasia ya Kenya imekuwa imara zaidi katika taratibu zake lakini bado haijaimarika kikamilifu katika taasisi zake.

Uchaguzi hufanyika mara kwa mara na mamlaka hubadilishwa kwa mujibu wa Katiba, lakini taasisi za vyama bado zina udhaifu mkubwa.Kuimarisha demokrasia ya ndani ya vyama sasa kunaonekana kuwa kipaumbele cha kitaifa. Uteuzi wa wazi, sajili za wanachama zinazoaminika, mahakama huru za vyama, na mifumo madhubuti ya kushughulikia migogoro vinaweza kurejesha imani ya wananchi.Siasa zinazojikita katika hoja ni eneo lingine muhimu la mageuzi. Vyama vinavyoshindana kwa sera badala ya ukabila vina uwezekano mkubwa wa kuimarisha umoja wa kitaifa na utawala wenye uwajibikaji.Taasisi kama Ofisi ya Msajili wa Vyama vya Siasa (ORPP) na Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka (IEBC) pia zina jukumu muhimu. Utekelezaji madhubuti wa sheria za vyama, masharti ya uwazi wa fedha, na viwango vya maadili ni muhimu kwa uimarikaji wa demokrasia.Elimu ya uraia nayo ni muhimu. Wananchi wanaoelewa haki zao za kikatiba na wajibu wa vyama vya siasa wana uwezo mkubwa wa kuwawajibisha viongozi wao.Safari ya kidemokrasia ya Kenya bado inaendelea.

Vyama vya siasa ni nguzo muhimu katika safari hiyo, lakini mchango wao wa baadaye utategemea kama vitabadilika kutoka kuwa vyombo vya muda vya uchaguzi na kuwa taasisi imara za kidemokrasia.Mafunzo kutoka Uchaguzi Mkuu wa 2022 ni wazi. Vyama vya siasa vinaweza kuhamasisha ushiriki wa wananchi, kupanua uwakilishi, kuandaa viongozi, na kuwezesha ushindani wa amani wa kutafuta mamlaka. Vinaweza pia kuendeleza mgawanyiko wa kikabila, kudhoofisha uwajibikaji, na kuwatenga wananchi kupitia taratibu zisizo za haki.Hatimaye, ubora wa demokrasia ya Kenya utaamuliwa si tu na uchaguzi wenyewe bali pia na tabia na uimara wa vyama vinavyoshiriki uchaguzi huo.

Mustakabali bora wa kidemokrasia unahitaji vyama vilivyo wazi, jumuishi, vinavyowajibika, na vinavyozingatia kwa dhati maadili ya Katiba.Kadiri taifa linavyojiandaa kwa chaguzi zijazo, swali si tena kama vyama vya siasa vina umuhimu. Changamoto kubwa ni kama vitachagua kuwa vyombo vya kuhuisha demokrasia au kuendelea kuwa vizuizi vya uimarikaji wa demokrasia.