Katiba ya 2010: Uhuru wa habari na haki ya kupata taarifa nchini Kenya

BY DAPHINE JUMAH

Uhuru wa kujieleza, uhuru wa vyombo vya habari na haki ya kupata taarifa ni haki za msingi zinazolindwa na Ibara za 33, 34 na 35 za Katiba ya Kenya ya mwaka 2010.Masharti haya yanalenga kuwalinda wanahabari na kuhakikisha umma unapata taarifa muhimu. Zaidi ya muongo mmoja tangu Katiba hiyo ilipotangazwa, haki hizi zimeendelea kuimarisha demokrasia nchini.

Hata hivyo, swali kubwa linasalia:Je, haki hizi za kikatiba zinatekelezwa kikamilifu?”Ibara ya 34 ya Katiba inazungumzia uhuru wa vyombo vya habari. Inahakikisha kuwa vyombo vya habari vinafanya kazi kwa uhuru bila kuingiliwa au kudhibitiwa na serikali, hali inayokuza uwazi na uwajibikaji kwa umma.””Ibara ya 35 ya Katiba inazungumzia haki ya kupata taarifa. Inawapa wananchi na wanahabari haki ya kupata taarifa zinazoshikiliwa na serikali au watu binafsi pale ambapo taarifa hizo zinahusu maslahi ya umma.”Katiba ya mwaka 2010 ilifungua ukurasa mpya wa demokrasia kwa kuhakikisha kila mtu ana haki ya kutoa maoni yake bila kuingiliwa kinyume cha sheria.

Pia ilitambua umuhimu wa vyombo vya habari huru katika kuhimiza uwajibikaji na kuhakikisha wananchi wanapata taarifa sahihi na kwa wakati. Haki hizi zimekuwa msingi wa taaluma ya uandishi wa habari nchini Kenya.Ibara ya 33 ya Katiba inalinda uhuru wa kujieleza kwa kuruhusu kila mtu kutafuta, kupokea na kusambaza taarifa na mawazo. Kwa wanahabari, haki hii inawapa nafasi ya kufanya uchunguzi, kuuliza maswali kwa viongozi na kuripoti masuala yanayohusu umma bila vizuizi visivyo vya lazima. Pia inakuza mijadala ya wazi inayowezesha wananchi kushiriki katika maendeleo ya taifa.

Ibara ya 34 inalinda uhuru na uhuru wa kujitegemea wa vyombo vya habari kwa kuzuia serikali kuviingilia, kuvichuja au kuvidhibiti kisiasa. Inatambua vyombo vya habari kama taasisi huru zinazopaswa kufanya kazi bila vitisho wala ushawishi usiofaa. Ulinzi huu unawawezesha wanahabari kuripoti kwa haki na kuwawajibisha viongozi kwa matendo yao.Ibara ya 35 inaongeza nguvu katika taaluma ya uandishi wa habari kwa kuwapa wananchi haki ya kupata taarifa zinazoshikiliwa na serikali na, pale inapohitajika, taarifa kutoka kwa taasisi binafsi.

Upatikanaji wa nyaraka rasmi unawawezesha wanahabari kuthibitisha ukweli, kufanya uchunguzi na kuandaa habari zinazotegemea ushahidi.Kwa pamoja, masharti haya ya kikatiba yameimarisha uandishi wa habari za kiuchunguzi nchini Kenya. Wanahabari wameweza kufichua visa vya ufisadi, matumizi mabaya ya rasilimali za umma na matumizi mabaya ya mamlaka kupitia taarifa zilizofanyiwa utafiti wa kina. Hali hii imeongeza imani ya wananchi kwa vyombo vya habari na kuimarisha uwazi katika utawala.Aidha, haki hizi zimeongeza ushiriki wa wananchi katika masuala ya utawala. Kupitia taarifa sahihi, wananchi wanaweza kuelewa sera za serikali, kufuatilia matumizi ya fedha za umma na kufanya maamuzi sahihi wakati wa uchaguzi na katika masuala mengine ya kitaifa.Haki hizi pia zimeimarisha nafasi ya vyombo vya habari kama Mhimili wa Nne wa utawala.

Wanahabari hufanya kazi ya kuwa walinzi wa maslahi ya umma kwa kufuatilia na kuhoji vitendo vya viongozi na taasisi mbalimbali. Kupitia taarifa zilizo sahihi na zenye usawa, wanakuza uwajibikaji na kulinda maslahi ya wananchi.Hata hivyo, Katiba inatambua kuwa haki hizi si za moja kwa moja bila mipaka. Uhuru wa kujieleza hauhusishi matamshi ya chuki, uchochezi wa vurugu, propaganda za vita wala kashfa zinazoharibu sifa za wengine. Mipaka hii inalenga kulinda umoja wa taifa, usalama wa umma na haki za watu wengine.Vilevile, uhuru wa vyombo vya habari hauwaruhusu wanahabari kuchapisha taarifa za uongo, kuvamia faragha ya watu au kuingilia mwenendo wa haki mahakamani.

Vyombo vya habari vinapaswa kuzingatia maadili ya taaluma kwa kuhakikisha taarifa zao ni za kweli, zenye usawa na zisizo na upendeleo.Haki ya kupata taarifa pia ina mipaka yake. Baadhi ya taarifa zinaweza kuzuiwa kutolewa ikiwa zitaathiri usalama wa taifa, uchunguzi unaoendelea, faragha ya watu binafsi au taarifa za siri zinazolindwa na sheria. Mipaka hii inalenga kuweka uwiano kati ya uwazi na maslahi halali ya umma.Licha ya ulinzi huu wa kikatiba, wanahabari bado hukumbana na changamoto mbalimbali wanapotekeleza majukumu yao. Mara nyingi hukumbana na ucheleweshaji wa kupata taarifa rasmi, kukataliwa kupewa nyaraka muhimu na urasimu katika baadhi ya taasisi za umma. Changamoto hizi huchelewesha uchapishaji wa habari muhimu na kuathiri haki ya wananchi kupata taarifa.Wanahabari pia hukumbana na vitisho, unyanyasaji na hofu wanaporipoti kuhusu masuala nyeti kama ufisadi, siasa na haki za binadamu. Katika baadhi ya matukio, hofu ya kushambuliwa au kuchukuliwa hatua za kisheria huwafanya baadhi yao kuacha kufuatilia habari muhimu.”Mara nyingi ni vigumu sana kupata taarifa kutoka kwa taasisi za umma, hasa pale taarifa unazotafuta si zile ambazo wanataka ziwekwe wazi kwa umma.””Baadhi ya wanahabari wanapotishwa huacha taaluma yao na kufanya kile wanachoelekezwa na wanaowatisha. Hilo ni tishio kubwa kwa uhuru wa habari.”Ukuaji wa vyombo vya habari vya kidijitali umeleta fursa pamoja na changamoto.

Ingawa umeongeza kasi ya usambazaji wa habari, pia umechangia kuenea kwa taarifa potofu, upotoshaji wa habari na unyanyasaji mtandaoni. Hali hii imeifanya kazi ya uandishi wa habari kuwa ngumu zaidi.Wataalamu wa habari wanasema kuwa haki za kikatiba pekee hazitoshi. Zinahitaji utekelezaji madhubuti kupitia taasisi zinazoheshimu sheria, kutoa taarifa kwa wakati na kuwalinda wanahabari dhidi ya vitisho. Pia taasisi za umma zinapaswa kuwa wazi zaidi katika kushirikisha wananchi taarifa zenye maslahi ya umma.Wataalamu wa sheria wanaeleza kuwa Mahakama ina jukumu muhimu la kulinda haki hizi za kikatiba. Mahakama hutafsiri Ibara za 33, 34 na 35 na kuhakikisha kuwa ukiukaji wa haki hizo unashughulikiwa kwa mujibu wa Katiba.Akizungumzia Ibara ya 33 kuhusu uhuru wa kujieleza, Wakili Shifu alisema:”Uhuru wa kujieleza ni kusema kile kilicho moyoni mwako.”Aliongeza kuwa, licha ya haki hiyo kulindwa na Katiba, ukiukaji mkubwa hutokea kupitia “kukamatwa kwa watu bila sababu za msingi” pale wanapotoa maoni yao hadharani na kukabiliwa na hatua kutoka kwa serikali.Akijibu swali kuhusu iwapo Kenya imepiga hatua katika kulinda haki za vyombo vya habari, alisema:”Katika Katiba yetu mpya ya mwaka 2010 tuna uhuru wa vyombo vya habari na uhuru wa kujieleza.

Katiba mpya imeweka sheria zinazowalinda wanahabari.”Alitaja sheria kama Sheria ya Baraza la Habari Kenya (Media Council Act) kuwa miongoni mwa mifumo iliyowekwa kusimamia na kuimarisha sekta ya habari.Walimu wa taaluma ya habari wanasisitiza kuwa wanahabari wanapaswa kufahamu haki zao pamoja na wajibu wao. Uelewa wa Katiba huwapa uwezo wa kutekeleza majukumu yao kwa kuzingatia sheria na maadili ya taaluma.Wahariri wa habari pia wana nafasi muhimu katika kulinda uhuru wa vyombo vya habari. Wao huhakikisha habari zote zinathibitishwa kabla ya kuchapishwa na kwamba zinazingatia ukweli, usawa na maslahi ya umma.Kwa ujumla, uhuru wa kujieleza, uhuru wa vyombo vya habari na haki ya kupata taarifa si haki za wanahabari pekee bali ni haki za kila Mkenya. Haki hizi huimarisha uwazi, uwajibikaji na ushiriki wa wananchi katika uongozi wa nchi.Kadiri Kenya inavyoendelea kuimarisha demokrasia yake, kulinda haki hizi za kikatiba kunabaki kuwa jukumu la serikali, Mahakama, vyombo vya habari na wananchi. Ni kwa kufanya hivyo tu ndipo ahadi ya Katiba ya mwaka 2010 ya kuwa na jamii iliyo na taarifa sahihi, vyombo vya habari huru na demokrasia imara itaweza kutimia.